Micromégas

De tijdloze ideeën en het moderne taalgebruik in het werk van Voltaire blijven verrassen, kijk maar naar Micromegas. Dit sciencefictionverhaal is tegelijk ook een satirisch en filosofisch onderbouwd betoog. Het stelt onrechtvaardigheid, religieuze onverdraagzaamheid, oorlog, de waanzin en onwetendheid van de mensheid en vooral haar antropocentrisme scherp aan de kaak. Deze moderne problematieken worden in verbluffend taalgebruik neergepend door de auteur, die de gedachte verdedigt dat onze zintuigen totale objectiviteit en zekerheid in de weg staan en dat overtuigingen van mensen dus nooit absoluut kunnen zijn.

Vier componisten, een librettist, een videokunstenaar, drie zangeressen en een ensemble zijn met dit werk aan de slag gegaan en creëerden een unieke opera die op een elegante manier filosofie, sciencefiction, humor en spot vermengt tot een gelaagd verhaal.

INTERVIEW MET BENOÎT MENUT

Micromégas, gebaseerd op Voltaire’s filosofische verhaal uit 1752, is een nieuwe creatie voor Next Opera Days geschreven door vier componisten met zeer verschillende stijlen (Line Adam, Anne Martin, Benoît Menut en Alexander Vert) met videocreaties van Thomas Pénanguer en een libretto van Alexandre Castant. Tijdens Next Opera Days zal het werk uitgevoerd worden door het Ensemble Musiques Nouvelles onder leiding van Jean-Paul Dessy. Voltaire pende een galactisch verhaal neer over de avonturen van de reus Micromégas van de planeet Sirius en leverde een compromisloze visie op de menselijke conditie van de 18e eeuw.

Hoe is dit project rond en jouw deelname aan de adaptatie van Voltaire's verhaal Micromégas tot stand gekomen?

- Het was een vernieuwend idee van Bruno Letort, directeur van Next Opera Days. Hij nodigde vier muzikaal totaal verschillende componisten uit (Line Adam, Anne Martin, Alexander Vert en ikzelf) om elk een deel te schrijven. Het libretto werd geschreven door Alexandre Castant, en de videocreatie werd ontworpen door Thomas Pénangueur, dit is namelijk geen opera met klassieke decors. De deadlines waren vrij krap, wat eerder zeldzaam is. Het is dus een project vol urgentie en risico’s, want het zo interessant maakt. Ik denk dat Bruno dat idee van risico's nemen en inventiviteit net motiveerde om dit project uit te werken. Elke componist ontwikkelde zijn of haar deel, wat kan gezien worden als een beperking maar net zo’n beperkingen maken kunst.

Je hebt een grote voorliefde voor literatuur, wat zich zowel uit in je creaties, je samenwerkingen als in deze adaptatie. Kan je ons vertellen over je interesse in literatuur als componist?

- Deze interesse vertrekt vanuit twee invalshoeken: een persoonlijk en een publiek aspect. Vanuit een persoonlijk oogpunt hou ik van de herinnering aan woorden en klanken. Sinds mijn kindertijd resoneren woorden en muziek sterk met me, zozeer zelfs dat ik het idee van de 14e eeuwse Franse componist en schrijver Guillaume de Machaut heb overgenomen: "Muziek is poëzie". De twee kunstvormen liggen heel dicht bij elkaar... Als ik het over poëzie heb, heb ik het over de muziek van woorden in de breedste zin (de pagina's van een roman, een filosofisch essay of een toneelstuk zijn in die zin muziek). Er is een hele woordenschat die beiden met elkaar verbindt: harmonie, constructie, structuur, resonantie, ritme, vorm, enz. Deze twee kunstvormen hebben zeer vergelijkbare lexicale velden. Bovendien, als woorden zingen vanuit een innerlijk standpunt, is er ook het theater van de pagina waarop de woorden zich bevinden: de dramaturgie van een gedicht kan een moment van muziektheater zijn! Ten tweede wil ik de begrijpelijke link die ik zie en voel tussen woorden en muziek overbrengen op het publiek. Het is belangrijk voor mij om het publiek inzicht te geven in de vele betekenissen van muziek, waaronder ook de ondertoon. Daarnaast heb ik ook vaak samengewerkt met dramaturgen, dichters of hedendaagse schrijvers zoals Catherine Anne, Dominique Lambert, Florence Lavaud en wijlen Christian Bobin. Ik heb ook enkele adaptaties op mijn conto staan, zoals werk van Gustave Flaubert en van Jean Giono. Ik hou er dan ook van om woorden op te vatten als een spel van symbolen waaruit gelaagde betekenissen en verschillende lezingen voortvloeien.

Meer specifiek met betrekking tot Micromégas: hoe maak je een opera van zo'n originele tekst? Het is een tekst die het midden houdt tussen een vertelling en een filosofische klucht, en daarnaast ook thuishoort in maatschappelijke sciencefiction. Hoe passen het verhaal en de muziek bij elkaar? Of op welke manier verschillen ze van elkaar?

- Het verhaal en de muziek zijn onafscheidelijk! Micromégas is een gedroomde opera en een operadroom! Verschillende leesniveaus leggen een link tussen de plot van het verhaal, fantasie, filosofie, tekstuele driften of zelfs mogelijke linken met de geschiedenis en met onze tijd! Alles kan worden getransponeerd naar vandaag. Het is vergelijkbaar met de fabels van Aesop of La Fontaine, en het is nog beter met muziek! Het libretto van Alexandre Castant opent een geheel nieuwe wereld van vrijheid en klank, en creëert een geheel nieuwe tijd. In de liederen, woorden, muziek en filosofie van Micromégas zit volgens mij een vorm van ‘seculiere en universalistische liturgie’, want vanuit politiek oogpunt is Voltaire noodzakelijk! In Micromégas stelt hij voortdurend de domheid van dogma's aan de kaak. Hij zet ‘de mens’, en de omvang van ‘de mens’, op zijn plaats (letterlijk en figuurlijk, want Micromégas is een reus die de planeet Aarde, haar wisselvalligheden en haar gruwel voor de eerste keer ontdekt...). Voltaire hekelt het antropocentrisme, verdedigt het relativisme van de waarnemingen en de rede van de wetenschap. Vervolgens spreekt hij van "zandkorrel" tot "zandkorrel" en vraagt hij ons: heeft deze wereld wel zin?

Jouw repertoire bevat ook werk voor orkest, kamermuziek en koormuziek. Meer in het algemeen en met betrekking tot Next Opera Days, dat nadenkt over nieuwe operavormen, hoe zie je de toekomst en de toekomstige operavormen tegemoet in de muziek van vandaag?

- Ik hou van opera, en ik word steeds sterker aangetrokken tot operavormen in mijn werk. Op dit moment heb ik twee of drie ideeën voor toekomstige opera's... Het is ook omdat ik sterk geloof in theater in muziek en muziek in theater! Ik geloof dat opera een heel mooie toekomst heeft en, net als het enigszins vergeten genre melodrama, bij uitstek moderne werken kan opleveren. Bovendien zie ik geen toekomst zonder gezongen verhalen! Prima la musica!